“De ‘M’ van mens en maatschappij mag niet ontbreken”

De druk op de Nederlandse ruimte is groter dan ooit: van woningbouw tot de energietransitie, alles draait om dezelfde schaarse vierkante meter. Met de Ontwerp-Nota Ruimte pakt het Rijk de regie terug. Een mooie ambitie, maar hoe landt dit in de praktijk? In de vierdelige serie ‘Wie maakt de ruimte in Nederland?’ bevragen we vier experts uit het veld. Wat is er nodig voor échte uitvoeringskracht?
In dit derde deel spreken we met Jasper Benus, senior strateeg en mede-eigenaar bij Adviesbureau Dietz, over de noodzaak van gebiedsgerichte allianties, de spanning met de Omgevingswet en de introductie van Publiek-Privaat-Maatschappelijke Samenwerkingen (PPMS)

Ken je de Ontwerp-Nota Ruimte? “Ja, deze kennen we en we volgen het traject Nota Ruimte op de voet.”

Gebruik je de Nota in de advisering? “Wij gebruiken de Nota in onze advisering, zeker als het gaat over de leidende principes van de Nota Ruimte en de indeling van de regio’s aan de hand van het VISTA-principe. Door de regionale gebiedsopgaven langs de lat te leggen van VISTA, wordt sneller duidelijk of lokale ambities ook in lijn liggen met de koers vanuit het Rijk.”

Wat zijn volgens jou de belangrijkste inzichten? “Het is goed dat er een Nota Ruimte ligt en het is van groot belang dat er vanuit het nieuwe Kabinet ook gewerkt gaat worden aan de uitvoeringsagenda die daadwerkelijk meer richting moet geven. Omdat de Nota Ruimte te zijner tijd de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) vervangt, is het zaak dat de inhoud ervan ook een stevige plek krijgt in de POVI’s en Omgevingsverordeningen van de provincies, en vervolgens ook op lokaal niveau worden geïmplementeerd. Anders is het gat tussen de beleidsuitvoering die grotendeels op lokaal niveau ligt en de contouren en koers vanuit het Rijk te groot.”

“Hier ligt wel een gespannen voet met de Omgevingswet die sinds 1 januari 2024 in werking is getreden. De Omgevingswet is gebaseerd op de gedachte dat álles dat decentraal – dus lokaal – geregeld kan worden, ook daadwerkelijk dáár georganiseerd wordt. De Rijksregie gaat hier voor een deel doorheen. Dat zien we bijvoorbeeld ook terug in het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (goed dat dit er is, overigens) en de Nationale Programma’s die vanuit andere perspectieven impact op ruimtelijke keuzes hebben. Daarbij is het zo dat de Nota Ruimte – aangemerkt als instrument omgevingsvisie – een zelfbindend karakter heeft voor de overheid en dat maakt het extra van belang dat andere overheidslagen – inclusief waterschappen – een stevige hand houden in de uitvoering en uitwerking. Dat geldt ook voor marktpartijen die werken aan grootschalige plannen, die krijgen hier uiteindelijk ook mee te maken.”

Wat zou er moeten gebeuren om de Nota echt uit te voeren? “Dat is nogal een vraag. Het gaat vooral om duidelijke richting te geven in hoe die uitvoering er in de praktijk uit komt te zien, inclusief de governance en verantwoordelijkheden voor de verschillende overheidslagen. Als er te veel lucht zit tussen de Rijksambities en de ambities op provinciaal, regionaal en lokaal niveau, bestaat het risico dat partijen blijven hangen in onderling gemor in plaats van dat er knopen worden doorgehakt en gehandeld wordt. En daar helpen we de grote opgaven niet mee vooruit.”

Wie of wat hebben we daar het hardste bij nodig? “Om de landelijke opgaven op een goede manier te vertalen naar de plekken, locaties en regio’s, is het van belang dat de uitvoering vooral gebiedsgericht te werk gaat – met gebiedsgerichte allianties van overheden, marktpartijen én maatschappelijk middenveld. Wat we moeten voorkomen is dat keuzes die volgen uit de Nota Ruimte, op lokaal/regionaal niveau als voldongen feit worden gezien. Want dat leidt geheid tot onbegrip bij juist de belangrijkste doelgroep: degenen wie het aangaat en raakt op lokaal en regionaal niveau.”

“In de ruimtelijke ordening zijn Publiek-Private Samenwerkingen terug van weggeweest. Wij spreken vanuit Dietz altijd over Publiek-Privaat-Maatschappelijke Samenwerkingen (PPMS) omdat de ‘M’ van mensen en maatschappelijke organisaties niet mag ontbreken. Om oog en oor te houden voor wat er speelt in de maatschappij, om participatief uitvoering te geven aan de beleidsambities, én omdat het interessante kansen biedt om te zoeken naar andere en nieuwe financieringsvormen.”

————

Dit interview is onderdeel van ons vierluik over de uitvoeringskracht van de Ontwerp-Nota Ruimte. De komende weken leggen we vier verschillende experts dezelfde scherpe stelling voor. Hoe kijken zij naar de toekomst van onze ruimte?